• Vraag naar duur en frequentie klachten, klachten overdag, slaappatroon, ondernomen acties en verwachtingen.
• Vraag bij onduidelijkheid over de oorzaak van de slaapproblemen of langer durende slaapklachten (>3 weken) naar:

  • slaapgewoonten;
  • opvattingen over de slapeloosheid en omgaan met de klachten (vermijdingsgedrag);
  • psychosociale problematiek;
  • psychiatrische verschijnselen, zoals depressieve klachten;
  • lichamelijke klachten;
  • verstoring van het dag-nachtritme;
  • intoxicaties, bijwerkingen van genots- en geneesmiddelen: alcohol, coffeïne, (soft)drugs.
• Vraag bij chronisch slaapmiddelengebruik naar:

  • vrees voor onttrekkingsverschijnselen;
  • motivatie om te stoppen.
• Vraag bij vermoeden specifieke slaapstoornissen (tevens heteroanamnese) naar:

  • rusteloze benen;
  • trappende bewegingen;
  • perioden van ademstilstand tijdens de slaap, snurken, onbegrepen moeheid, gedragsveranderingen, onbedwingbare slaapaanvallen, aanvallen van slap worden en neervallen gedurende enkele seconden tot minuten;
  • late inslaaptijden (tussen de 2 en 6 uur ’s nachts), moeite met opstaan, goed doorslapen.

• Is niet nodig behalve bij lichamelijke klachten. Let bij rusteloze benen op varices.

Onderscheid de volgende situaties:

• Vermeende insomnie: klachten over slaap zonder klachten overdag.
• Kortdurende slapeloosheid: slaapklachten <3 weken bestaand, ten minste 2 nachten per week; oorzaak meestal bekend.
• Langer durende slapeloosheid: slaapklachten >3 weken bestaand, ten minste 2 nachten per week; vaak meerdere oorzaken; primaire oorzaak meestal op achtergrond geraakt; conditionering speelt altijd mee.
• Chronisch slaapmiddelengebruik: >3 maanden, al of niet met slaapmedicatievrije tussenpozen van <2 weken.
• Specifieke slaapstoornis: restless-legs-syndroom (RLS), periodic leg movement disorder (PLMD), slaapapneusyndroom, narcolepsie of het vertraagde-slaapfasesyndroom (DSPS).

• Besteed aandacht aan attitude patiënt ten opzichte van de slaap.
• Bij vermeende insomnie is voorlichting voldoende.
• Geef informatie over slaapfysiologie:

  • Spreiding in individuele slaapduur is 5-10 uur; inslaaptijd gemiddeld 15 minuten, aantal onderbrekingen slaap 2-3 keer.
  • Ouderen slapen oppervlakkiger en korter.
  • In loop van nacht wordt slaap ondieper en is kortdurend wakker worden normaal.
• Geef slaapadviezen zoals:

  • Vermijd in de uren voor het slapen gaan koffie, alcohol, copieuze maaltijden, forse inspanning; lichamelijke inspanning overdag of vroeg in de avond is wel aan te raden.
  • Zorg voor een goed bed en een plezierige atmosfeer in de slaapkamer.
  • Gebruik de slaapkamer alleen om te slapen of te vrijen.
  • Ga pas naar bed als je slaperig bent.
  • Sta op als je na een kwartier nog niet slaapt, en ga pas weer naar bed als je slaperig bent.
  • Sta elke dag op dezelfde tijd op, ook als je denkt maar kort geslapen te hebben.
  • Doe geen dutjes overdag.
  • Bedenk: niet slapen is geen ramp.
• Adviseer zo nodig spierontspanningsoefeningen, cognitieve gedragstherapie of een slaapcursus.

• Hypnotica zijn slechts incidenteel nodig: bij acute psychosociale problemen, bij passagère verstoring van het dag-nachtritme, zoals bij een jet lag, en bij chronische somatische aandoeningen met aanhoudende klachten ondanks specifieke behandeling.
• Combineer voorschrijven hypnotica altijd met slaapadviezen.
• Geef maximaal 10 tabletten met uitleg, vermijd dagelijks gebruik, herhaalrecepten NIET via assistente, cave interacties met alcohol of andere psychofarmaca.
• Schrijf alleen een kortwerkend slaapmiddel voor: 10-20 mg temazepam (ouderen 10 mg), of 10 mg zolpidem (ouderen 5 mg).
• Geef slechts een langwerkend benzodiazepine als sedatie of anxiolyse overdag ook wenselijk is: 2-10 mg diazepam (ouderen 2 mg).

• Voorkom chronisch gebruik door spaarzaam voorschrijven; meeste chronische gebruikers slapen beter of in elk geval niet slechter na staken.
• Strategie stoppen + begeleiding:

  • Signaleer chronisch gebruik.
  • Peil motivatie tot stoppen;
  • Probeer een stopbrief met praktische aanwijzingen (http://nhg.artsennet.nl);
  • Helpt dit niet en patiënt is wel gemotiveerd, probeer dan gereguleerde dosisreductie. Zet het kortwerkende slaapmiddel om in diazepam. Verminder telkens na 1 week de dosis diazepam met 25% (via tablet van 2 mg). Ontwenningsverschijnselen treden vooral op aan het einde van de reductieperiode.
• Bij een psychiatrische aandoening kan chronisch gebruik van benzodiazepinen nodig zijn.

• Restless legs: voorlichting, bij ernstige klachten verwijzen of eventueel proefbehandeling dopamineagonist of kortdurend clonazepam (in overleg neuroloog).
• Periodic leg movement disorder: voorlichting, verwijs bij ernstige klachten.
• Slaapapneusyndroom: verwijs voor diagnostiek, en behandeling; relatieve contra-indicatie voor slaapmiddel.
• Narcolepsie en ernstige vorm vertraagde-slaapfasesyndroom: verwijs voor diagnostiek en behandeling.