Anticonceptie algemeen

Versiedatum: december 2011

Vruchtbaarheid en bevruchting

Bij de vrouw komt ongeveer twee weken voor de menstruatie een eicel vrij uit een van de eierstokken (de eisprong). De eicel kan gedurende één dag na de eisprong bevrucht worden. Na enkele dagen komt de eicel via de eileider in de baarmoeder. Ondertussen verandert het slijmvlies van de baarmoederholte zodat een bevruchte eicel zich er kan innestelen. Als geen bevruchting heeft plaatsgevonden, ontstaat er een bloeding waarbij de eicel en het baarmoederslijmvlies worden afgestoten. Dit is de menstruatie.

De man produceert iedere dag nieuwe zaadcellen. Zaadcellen die in de vagina komen, zwemmen via de baarmoedermond naar de baarmoederholte en van daar naar de eileiders. Daar kunnen de zaadcellen twee tot vier dagen in leven blijven. Als er gedurende die tijd een eicel vrijkomt, kan een van de zaadcellen de eicel bevruchten. De bevruchte eicel nestelt zich in het baarmoederslijmvlies. De menstruatie blijft uit en de zwangerschap is begonnen.

Aangezien de zaadcellen dus wat langer in leven blijven, kan geslachtsgemeenschap vanaf drie dagen voor tot één dag na de eisprong tot bevruchting leiden.

Voorbehoedmiddelen

Er zijn verschillende manieren om zwangerschap te voorkomen. We noemen dit voorbehoedmiddelen of anticonceptiemiddelen.

• De meest gebruikte voorbehoedmiddelen zijn de pil, het spiraaltje en het condoom.
• Andere betrouwbare methoden zijn: de vaginale ring, de anticonceptiepleister, de prikpil en het implantatiestaafje.
• Voor sterilisatie kunt u kiezen als u geen kinderwens (meer) heeft.
• Weinig betrouwbaar zijn: pessarium, periodieke onthouding, en zaaddodend middel.

Bij de keuze is het belangrijk te kijken naar het gebruik, de betrouwbaarheid, de bijwerkingen en de eventuele risico's voor uw gezondheid, ook op de lange termijn.

Als een voorbehoedmiddel betrouwbaar is, is de kans op zwangerschap klein. De betrouwbaarheid wordt uitgedrukt in percentages: bijvoorbeeld 'de kans op zwangerschap is 0,1 procent (0,1%) per jaar'. Dit betekent dat als 1000 vrouwen één jaar lang het bedoelde voorbehoedmiddel gebruiken, er gemiddeld één vrouw zwanger wordt.

Middelen met oestrogeen en progestageen

‘De pil’ (ook wel combinatiepil genoemd) bevat de vrouwelijke hormonen oestrogeen en progestageen. De pil houdt de eisprong tegen en maakt het slijm van de baarmoedermond minder doorgankelijk voor zaadcellen. Ook wordt het baarmoederslijmvlies minder geschikt voor innesteling van een bevruchte eicel.

U neemt drie weken lang elke dag één pil. Dan volgt een pilvrije week waarin u menstrueert. Daarna begint u met een nieuwe strip pillen.

Betrouwbaarheid: Bij zorgvuldig gebruik (zonder pillen te vergeten) is de kans op zwangerschap heel klein (0,3% per jaar).

Bijwerkingen: De eerste maanden kunt u last hebben van hoofdpijn en gespannen borsten. De menstruaties worden meestal minder pijnlijk.

Zeldzame bijwerkingen: Er is een licht verhoogde kans op veneuze trombose (stolsel in een ader). Er is een iets verhoogde kans op hart- en vaatziekten, die toeneemt als u rookt en boven de 35 bent.

Er zijn vele soorten combinatiepillen. Een combinatiepil met levonorgestrel (progestageen) en 30 microgram ethinylestradiol (oestrogeen) heeft relatief de minste bijwerkingen.

Andere middelen met oestrogeen én progestageen zijn de vaginale ring en de anticonceptiepleister. Deze zijn even betrouwbaar als ‘de pil’, maar hebben meer bijwerkingen en geven waarschijnlijk iets meer risico op trombose dan ‘de pil’. Ook zijn ze duurder.

De vaginale ring geeft de hormonen oestrogeen en progestageen af die door het slijmvlies van de vagina worden opgenomen. De ring kunt u zelf in de vagina aanbrengen en drie weken later verwijderen. Er volgt een ringvrije week waarin u menstrueert. Daarna plaatst u een nieuwe ring.

Betrouwbaarheid: De ring is even betrouwbaar als ‘de pil’.

Bijwerkingen: De ring heeft dezelfde bijwerkingen als ‘de pil’. Daarnaast kan de ring ook vaginale jeuk en meer vaginale afscheiding veroorzaken. De ring geeft mogelijk iets meer risico op trombose dan ‘de pil’.

De anticonceptiepleister plakt u op uw huid en geeft de hormonen oestrogeen en progestageen af aan het bloed. De pleister vervangt u elke week. Na de derde week volgt een pleistervrije week waarin u menstrueert. Daarna plakt u weer een nieuwe pleister op de huid.

Betrouwbaarheid: De pleister is even betrouwbaar als ‘de pil’, behalve bij vrouwen die te dik zijn. Dan is de pleister niet betrouwbaar.

Bijwerkingen: De pleister heeft dezelfde bijwerkingen als ‘de pil’, maar geeft mogelijk iets meer risico op trombose dan ‘de pil’. Ook zijn er meer klachten van gespannen borsten en misselijkheid dan bij de pil.

Middelen met alleen progestageen

De minipil bevat alleen progestageen. De minipil voorkomt zwangerschap op dezelfde manier als ‘de pil’. De minipil slikt u iedere dag, zonder stopweek. Neem de minipil iedere dag op ongeveer dezelfde tijd in (uiterlijk binnen 12 uur na uw vaste tijdstip van slikken).

Betrouwbaarheid: Ongeveer even betrouwbaar als de pil met progestageen én oestrogeen (0,3%).

Bijwerkingen: De eerste maanden kans op onregelmatig vaginaal bloedverlies. Na verloop van tijd kunnen de menstruaties wegblijven. Middelen met alleen progestageen geven géén extra risico op trombose (stolsel in de aderen) of op hart- en vaatziekten.

Andere middelen met alleen progestageen, zijn de prikpil en het implantatiestaafje. Deze zijn even betrouwbaar als de pil met alleen progestageen, maar hebben meer bijwerkingen.

De prikpil hiermee krijgt u progestageen in de bilspier (of onder de huid) ingespoten. De prikpil is twaalf weken werkzaam. Daarna heeft u een volgende prik nodig.

Betrouwbaarheid: de prikpil is even betrouwbaar als de pil.

Bijwerkingen: U kunt er iets zwaarder van worden. De eerste maanden kans op onregelmatig vaginaal bloedverlies. Na verloop van tijd kunnen de menstruaties wegblijven. Wanneer u stopt met de prikpil duurt het gemiddeld negen maanden voordat u weer vruchtbaar bent. Als u in de komende twee jaar een kind wilt hebben, is deze methode daarom niet aan te raden.

Het implantatiestaafje (4 cm lang, 2 mm dik) wordt onder de huid van uw bovenarm ingebracht en kan daar 3 jaar (bij zwaardere vrouwen 2 jaar) blijven zitten.

Betrouwbaarheid: Ongeveer even betrouwbaar als de pil.

Bijwerkingen: De eerste maanden kans op onregelmatig vaginaal bloedverlies. Na verloop van tijd kunnen de menstruaties wegblijven. Het staafje blijft onder de huid voelbaar.

Verwijderen van het staafje kan lastig zijn. Enkele weken daarna beginnen uw menstruaties weer.

Het koperspiraaltje

Het koperspiraaltje is een plastic ankertje met koperdraad er omheen. Het wordt via de baarmoedermond in de baarmoederholte geplaatst. Het maakt zaadcellen die de baarmoeder binnenkomen onvruchtbaar en voorkomt dat een eicel zich in de baarmoeder innestelt. Het koperspiraaltje werkt direct en kan meestal tien jaar blijven zitten (afhankelijk van het type koperspiraaltje). Na het verwijderen bent u weer vruchtbaar.

Betrouwbaarheid: het koperspiraaltje is heel betrouwbaar. De kans op zwangerschap is heel klein (0,1 tot 1% per jaar).

Bijwerkingen: De menstruaties kunnen wat heviger, langer en pijnlijker worden.

Het hormoonspiraaltje

Het hormoonspiraaltje geeft progestageen af. Er komt veel minder progestageen in het bloed dan bij andere hormonale voorbehoedmiddelen. Progestageen maakt het slijm van de baarmoedermond minder toegankelijk voor zaadcellen en het baarmoederslijmvlies minder geschikt voor innesteling van een bevruchte eicel. Het hormoonspiraaltje kan vijf jaar blijven zitten.

Betrouwbaarheid: Het hormoonspiraaltje is heel betrouwbaar. De kans op zwangerschap is heel klein 0,1 tot 0,2% per jaar.

Bijwerkingen: Na verloop van tijd worden de menstruaties minder hevig en pijnlijk en kunnen helemaal wegblijven. Dat kan geen kwaad. Na verwijdering komen de menstruaties direct weer op gang en bent u weer vruchtbaar. Soms ook hoofdpijn en gespannen borsten. Het hormoonspiraaltje geeft géén extra risico op trombose (stolsel in de ader).

Het condoom

Het condoom is een rubber hoesje dat kort voor het vrijen over de stijve penis wordt getrokken om het zaad op te vangen. De meeste condooms zijn voorzien van een zaaddodend glijmiddel.

Betrouwbaarheid: Bij zorgvuldig gebruik is het condoom redelijk betrouwbaar. De kans op zwangerschap is 2 tot 5% per jaar. Als het condoom scheurt of afglijdt, is het niet meer betrouwbaar.

Er bestaat ook een vrouwencondoom. Dit is een zakje dat vóór het vrijen in de vagina wordt ingebracht om het zaad op te vangen. Het condoom is het enige voorbehoedmiddel dat ook beschermt tegen seksueel overdraagbare aandoeningen (soa).

Sterilisatie

Als u zeker weet dat u geen kinderen (meer) wilt, kunt u zich laten steriliseren. Sterilisatie gebeurt door middel van een operatie. Bij de man is de ingreep eenvoudiger dan bij de vrouw.

Bij de man worden de zaadleiders afgebonden Bij de man kan de eerste 12 weken na de operatie nog vruchtbaar zaad vrijkomen. Sterilisatie is de meest blijvende oplossing om zwangerschap te voorkomen. De kans dat er na sterilisatie van de man toch een zwangerschap ontstaat is 0,1% (dus 1 op de 1000 sterilisaties).

Bij sterilisatie van de vrouw worden de eileiders afgebonden, via de buik of via de vagina. Direct daarna is ze niet meer vruchtbaar. De kans dat er daarna toch een zwangerschap ontstaat is ongeveer 0,5 tot 2% (dus 5 tot 20 op de 1000 sterilisaties).

Weinig of niet betrouwbare methoden

• Het pessarium is een kapje van rubber. Voor het vrijen doet u er eerst zaaddodende pasta op. Dan brengt u het kapje in de vagina en plaatst u het over de baarmoedermond. Het pessarium mag u pas acht uur na het vrijen verwijderen. Dan weet u zeker dat de zaadcellen dood zijn. Het pessarium is niet zo betrouwbaar. De kans op zwangerschap is 6 tot 26% per jaar. Het pessarium moet worden aangemeten en elk jaar worden gecontroleerd.
• Zaaddodende middelen op zich geven onvoldoende bescherming tegen zwangerschap. Daarom worden ze alleen in combinatie met een condoom of pessarium gebruikt.
• Periodieke onthouding betekent dat u niet mag vrijen op de dagen dat de vrouw vruchtbaar is. Deze dagen worden berekend aan de hand van temperatuurmetingen van de vrouw of volgens de data van de menstruatie. Maar de eisprong is niet altijd regelmatig en kan dus niet met zekerheid worden voorspeld. Periodieke onthouding is daarom niet altijd betrouwbaar.
• Het terugtrekken van de penis vlak voor het klaarkomen is geen betrouwbare methode om zwangerschap te voorkomen. Er komt namelijk vóór het klaarkomen vaak al wat zaad vrij.

Heeft u nog vragen?

Als u na het lezen van deze brief nog vragen heeft, kunt u daar bij een volgend contact op terugkomen.